Vergi Hukuku

Anayasa’ya göre vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ancak kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Vergi borcu, kanunun vergiyi bağladığı olayın gerçekleşmesiyle veya hukuki durumun tekemmülüyle doğar. Borcun doğması ile ödenmesi arasında tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamaları bulunur; uyuşmazlıklar çoğunlukla bu aşamalardan birinde ortaya çıkar.

Tarh, vergi alacağının vergi dairesince hesaplanarak miktar olarak belirlenmesidir. Mükellef beyanname vermezse, eksik beyan ederse veya bir vergi incelemesi sonunda matrah farkı bulunursa vergi idaresi re’sen ya da ikmalen tarhiyat yapar ve bunu bir vergi ve ceza ihbarnamesiyle mükellefe tebliğ eder. Uyuşmazlık için süreler bu tebliğle başlar.

Vergi incelemesinin amacı, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak ve tespit etmektir. İnceleme, kural olarak mükellefin işyerinde yapılır ve mükellefe incelemeye başlanmadan önce bunun konusu bildirilir. İnceleme sırasında öğrenilen hususlar ve mükellefin açıklamaları tutanağa geçirilir; mükellef tutanağa itirazını ve şerhini yazabilir.

Kanuna aykırılığı idareden önce fark eden mükellef, pişmanlık ve ıslah hükümlerinden yararlanarak beyannamesini düzeltebilir. Pişmanlık, vergi incelemesine başlanmadan veya ihbarda bulunulmadan önce yapılmalıdır. Bu yolla vergi ziyaı cezası kesilmez, yalnızca kanunda gösterilen pişmanlık zammı ödenir.

Vergi ve ceza ihbarnamesi tebliğ edilen mükellef, dava açmadan önce idareyle uzlaşma yolunu deneyebilir. Kanun, tarhiyat öncesi uzlaşma ile tarhiyat sonrası uzlaşmayı ayrı ayrı düzenler. Uzlaşmaya varılırsa üzerinde anlaşılan vergi ve ceza için dava açılamaz. Uzlaşma sağlanamazsa, kanunda gösterilen hâllerde dava açma süresi bakımından mükellefe ek süre tanınır.

Uzlaşma istemeyen mükellef, ceza ihbarnamesinin tebliğinden itibaren otuz gün içinde, dava açmaksızın vergiyi ve indirilmiş cezayı ödeyeceğini bildirirse kanunda gösterilen oranlarda ceza indiriminden yararlanabilir. Hesap veya vergilendirme hatalarında ise vergi dairesinden düzeltme istenebilir; düzeltme talebi reddedilirse Gelir İdaresi Başkanlığı’na şikâyet yoluyla başvurulabilir.

Vergi mahkemelerinde dava açma süresi, özel kanunlarda ayrı bir süre gösterilmemişse, ihbarnamenin veya işlemin tebliğinden itibaren otuz gündür. Bu süre hak düşürücüdür; geçtikten sonra açılan dava süre aşımından reddedilir. Vergi mahkemesinde dava açılması, dava konusu vergi, resim, harç ve cezaların tahsilini kural olarak durdurur.

Vergi mahkemesi, tarhiyatın kanuna uygun olup olmadığını defter ve belgeler, inceleme raporu ve gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle değerlendirir. İlk derece kararına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf, bölge idare mahkemesinin kanunda sayılan kararlarına karşı da otuz gün içinde Danıştay’a temyiz başvurusu yapılabilir.

Vadesinde ödenmeyen kamu alacağı için vergi dairesi borçluya ödeme emri gönderir. Ödeme emrine karşı, tebliğden itibaren on beş gün içinde vergi mahkemesinde dava açılabilir. Bu davada borcun bulunmadığı, kısmen ödendiği veya zamanaşımına uğradığı ileri sürülebilir. Süresinde ödenmeyen ve dava konusu edilmeyen alacak için idare haciz yoluna gidebilir.

Şirketin ödemediği vergi borçları için kanunda gösterilen koşullarla kanuni temsilcilere ve ortaklara da başvurulabilir. Bu durumda her bir kişiye ayrı ödeme emri gönderilir ve her biri kendi adına dava açabilir.

Vergi ceza hukuku, vergi kanunlarına aykırılığın yaptırımlarını düzenler ve iki gruba ayrılır. Vergi ziyaı ve usulsüzlük gibi vergi kabahatleri için idare para cezası keser; bu cezalara karşı vergi mahkemesinde dava açılır. Vergi ziyaı cezası, ziyaa uğratılan verginin bir katı olarak kesilir; kanunda sayılan ağır hâllerde bu oran artar.

Sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenleme ya da kullanma, defter ve belgeleri gizleme veya tahrif etme gibi fiiller ise vergi kaçakçılığı suçudur ve hapis cezası gerektirir. Bu fiiller vergi incelemesi sırasında tespit edilirse, kanunda gösterilen usulle Cumhuriyet başsavcılığına bildirilir ve yargılama ceza mahkemesinde yapılır. Vergi mahkemesindeki dava ile ceza davası birbirinden bağımsız yürür; ancak birindeki deliller ve kararlar diğerini etkileyebilir.

Vergi davaları, kural olarak dava konusu işlemi yapan vergi dairesinin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesinde açılır. Ankara’daki vergi dairelerinin işlemlerine karşı davalar Ankara Vergi Mahkemelerinde görülür; bu mahkemelerin kararlarına yönelik istinaf başvurularını Ankara Bölge İdare Mahkemesi’nin vergi dava daireleri inceler. Danıştay ile Gelir İdaresi Başkanlığı ve Vergi Denetim Kurulu da Ankara’dadır. Dava dilekçesi UYAP üzerinden elektronik ortamda da verilebilir.

Tipik bir dosyada sıra şöyledir: inceleme raporu ve ihbarname incelenir, uzlaşma veya indirim yolunun avantajı değerlendirilir, uzlaşma sağlanamazsa süresi içinde dava açılır. Vergi dosyaları hem hukuki hem mali bir süreç içerdiği için gerektiğinde müvekkilin mali müşaviriyle birlikte çalışır, defter ve belgeleri birlikte değerlendiririz.