Tüketici Hukuku

Kanun, bir tarafında tüketicinin, diğer tarafında satıcı, sağlayıcı veya bunlar adına hareket eden kişilerin bulunduğu her türlü tüketici işlemine uygulanır. Tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişidir. Bir yükleniciden oturmak için konut satın alan, bir bankadan ihtiyaç kredisi kullanan ya da internetten bir ürün sipariş eden kişi bu kapsamdadır.

Bir şirketin kendi işi için yaptığı alımlar ise kural olarak tüketici işlemi sayılmaz; bu uyuşmazlıklar Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre çözülür. İşlemin tüketici işlemi olup olmadığı, hangi mahkemenin görevli olduğunu ve hangi başvuru yolunun izleneceğini belirler.

Sözleşmeye, ambalajda veya reklamda belirtilen niteliklere uymayan, ya da benzerlerinde bulunması gereken özellikleri taşımayan mal ayıplı sayılır. Bu durumda tüketici dört seçimlik haktan birini kullanabilir: sözleşmeden dönme, ayıp oranında bedelden indirim, malın ücretsiz onarılması veya malın ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesi. Satıcı, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getirmekle yükümlüdür; bu hakkın yerine getirilmesi orantısız güçlük doğuruyorsa tüketici diğer haklardan birini kullanabilir.

Onarım veya değişim talebinin, talebin satıcıya yöneltilmesinden itibaren otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda altmış iş günü içinde yerine getirilmesi gerekir. Bu süre içinde yerine getirilmezse tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir.

Hizmetler için de benzer kurallar geçerlidir. Sözleşmeye veya kanuna uygun olmayan bir hizmet karşısında tüketici, hizmetin yeniden görülmesini, bedelden indirim yapılmasını, ücretsiz onarım ya da sözleşmeden dönme haklarından birini seçebilir. Her iki durumda da satıcı veya sağlayıcıdan genel hükümlere göre tazminat istenebilir.

İnternet, telefon veya katalog gibi araçlarla kurulan mesafeli sözleşmelerde ve işyeri dışında kurulan sözleşmelerde tüketici, on dört gün içinde herhangi bir gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden sözleşmeden cayabilir. Mal satışlarında cayma süresi, malın tüketiciye teslim edildiği günden başlar. Kişiye özel hazırlanan ürünler ve çabuk bozulabilen mallar gibi bazı sözleşmeler yönetmelikte bu hakkın dışında bırakılmıştır.

Telefon, internet, televizyon yayını ve benzeri abonelik sözleşmelerinde tüketici, sözleşmeyi dilediği zaman herhangi bir gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden feshedebilir. Belirli süreli kampanyalı aboneliklerde süre dolmadan yapılan fesihte, sağlanan indirimlerin ne ölçüde geri istenebileceği yönetmelikteki sınırlara bağlıdır.

Tüketici kredisi sözleşmelerinde kredi veren, faiz oranı, toplam maliyet ve ödeme planını sözleşmede açıkça göstermelidir. Tüketici, borcunun tamamını veya bir kısmını vadesinden önce ödeyebilir ve bu durumda kanundaki indirimden yararlanır. Bankaların kredi ve kart işlemlerinde aldığı ücretlerin hukuka uygunluğu da tüketici uyuşmazlıklarının sık görülen konuları arasındadır.

Ayıplı maldan doğan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile malın teslim tarihinden başlayarak iki yıllık zamanaşımına tabidir. Konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda bu süre beş yıldır. Ayıp, ağır ihmal veya hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz.

Ayıplı hizmetten doğan sorumluluk da hizmetin ifa edildiği tarihten başlayarak iki yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süreler içinde hakkınızı kullanabilmeniz için fatura, sözleşme, sipariş kaydı ve yazışmalar gibi belgeleri saklamanız, uyuşmazlığın hangi tarihte başladığını ispat etmenizi kolaylaştırır.

Değeri, Ticaret Bakanlığı’nın her yıl belirlediği parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurmak zorunludur; bu sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda tüketici mahkemesine gidilir. Başvuru, tüketicinin yerleşim yerindeki veya tüketici işleminin yapıldığı yerdeki hakem heyetine yapılır. Başvuru, e-Devlet üzerinden Tüketici Bilgi Sistemi aracılığıyla elektronik ortamda da yapılabilir.

Tüketici hakem heyeti kararları tarafları bağlar ve ilam niteliğindedir. Taraflar, karara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde tüketici mahkemesine itiraz edebilir. İtiraz, kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz; icranın durdurulması mahkemeden ayrıca istenir.

Tüketici hakem heyetinin görev alanı dışında kalan uyuşmazlıklarda, tüketici mahkemesinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculuk sonunda anlaşma sağlanamazsa, son tutanakla birlikte dava açılır. Anlaşma sağlanırsa tutanak, kanundaki koşullarla ilam niteliğinde belge sayılır.

Tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir. Tüketici, davayı kendi yerleşim yerindeki mahkemede de açabilir. Tüketiciler tarafından açılacak davalar, kanundaki istisnalar dışında harçtan muaftır.

Ankara’da yaşayan bir tüketici, parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda yerleşim yerinin bağlı olduğu tüketici hakem heyetine başvurur. Hakem heyetlerinin sekretarya hizmetleri, Ankara Ticaret İl Müdürlüğü ve ilçe kaymakamlıkları bünyesinde yürütülür. Ticaret Bakanlığı’nın merkezi ve haksız ticari uygulamalarla yanıltıcı reklamları inceleyen Reklam Kurulu da Ankara’dadır.

Parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda önce adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvurulur. Anlaşma sağlanamazsa dava, Sıhhiye’deki adliye binasında görev yapan Ankara tüketici mahkemelerinde açılır. İlk derece kararlarına karşı istinaf incelemesini Ankara Bölge Adliye Mahkemesi’nin hukuk daireleri yapar; temyiz incelemesi ise Yargıtay’dadır.