Ceza Hukuku

Ceza yargılaması iki evreden oluşur. Kanuna göre soruşturma, suç şüphesinin yetkili mercilerce öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir. Kovuşturma ise iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer. Bu ayrım önemlidir, çünkü kişinin sıfatı ve kullanabileceği haklar evreye göre değişir: soruşturmada “şüpheli”, kovuşturmada “sanık” olarak anılır.

Soruşturmayı Cumhuriyet savcısı yürütür. Savcı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek için işin gerçeğini araştırmaya başlar. Bu araştırma yalnızca şüphelinin aleyhine olan delilleri değil, lehine olan delilleri de kapsar. Kolluk birimleri, savcının emri ve denetimi altında çalışır.

Soruşturma sonunda yeterli şüphe oluşmuşsa savcı iddianame düzenler. İddianame görevli mahkemeye gönderilir; mahkeme belirli eksiklikler görürse iddianameyi iade edebilir, aksi hâlde iddianameyi kabul eder ve kovuşturma evresi başlar. Yeterli şüphe oluşmamışsa savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir.

Bir soruşturmada çoğu kişinin ilk karşılaştığı işlem ifade vermektir. İfade alınırken kişiye yüklenen suç anlatılır; susma hakkı, bir müdafi seçme ve müdafiin hukuki yardımından yararlanma hakkı, aleyhine olan şüphelerden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteme hakkı hatırlatılır. Yakınlarından birine gözaltına alındığının bildirilmesini isteme hakkı da bu haklar arasındadır.

Şüpheli veya sanık, soruşturmanın ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir. Bazı durumlarda müdafi zorunludur: şüpheli veya sanık çocuksa, kendini savunamayacak derecede malul ya da sağır veya dilsizse ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan yapılan soruşturma ve kovuşturmalarda, kişi istemese de baro tarafından bir müdafi görevlendirilir.

Kolluk tarafından müdafi hazır bulunmadan alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli ya da sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Kötü davranma, yorma, aldatma, zor kullanma, ilaç verme gibi yöntemlerle alınan ifadeler ise rıza olsa bile delil olarak değerlendirilemez. Bu nedenle ifadeye bir müdafi ile gitmek, ilk andan itibaren kaydın doğru tutulmasını sağlar.

Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Toplu olarak işlenen suçlarda bu süre, Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle ve kanunda öngörülen sınırlar içinde uzatılabilir. Gözaltına alınan kişi ve yakınları, gözaltı işlemine karşı serbest bırakılmak için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir.

Tutuklama, hüküm verilmeden önce kişinin özgürlüğünü kısıtlayan bir koruma tedbiridir ve istisnadır. Tutuklama kararı verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir. Kanunda sayılan tutuklama nedenleri, şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olguların varlığı ile delilleri yok etme, gizleme, değiştirme veya tanık ve mağdurlar üzerinde baskı yapma girişimi kuvvetli şüphesidir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü olmayan durumlarda tutuklama kararı verilemez.

Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir. Tutuklama kararında, adli kontrolün neden yetersiz kalacağı somut olgularla ve gerekçeleriyle gösterilir. Tutuklama istemiyle ilgili sorguda şüphelinin seçtiği veya baro tarafından görevlendirilen bir müdafi bulunur.

Adli kontrol, tutuklama yerine uygulanabilen daha hafif tedbirlerdir: yurt dışına çıkamamak, belirlenen yerlere düzenli olarak başvurmak, konutunu terk etmemek, güvence yatırmak bunların örnekleridir. Uygulamada savunmanın önemli bir kısmı, tutuklama yerine adli kontrolün yeterli olacağını somut olgularla göstermeye ayrılır.

Tutuklama, adli kontrol ve tutukluluğun devamı kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz, kararı veren merciye veya merciin bağlı olduğu yere bir dilekçeyle ya da tutanağa geçirilmek üzere zabıt kâtibine beyanda bulunarak yapılır. Ayrıca tutuklu kişi, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir.

Tutuklulukta geçecek süre kanunla sınırlanmıştır. Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler ile ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler için farklı üst sınırlar öngörülmüştür.

Konut, işyeri, kişinin üstü ve eşyası ile araç araması kural olarak hâkim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle yapılabilir. Kararda veya emirde aramanın nedeni olan fiil, aranacak kişi veya yer ve kararın geçerli olacağı süre gösterilir.

Bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerde arama, kopyalama ve el koyma için ayrıca kanunda sayılan koşullar aranır. Telefon, bilgisayar ve hesaplardan elde edilen dijital veriler bugün birçok ceza dosyasının temel delilidir; bu verilerin nasıl elde edildiği, imajının alınıp alınmadığı ve inceleme raporunun içeriği savunma bakımından ayrıca incelenmelidir.

Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez. Mahkeme, hukuka aykırı yoldan elde edilmiş bir delili reddeder ve hükmünü yalnızca duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu ilke, arama ve el koyma işlemlerinin usule uygunluğunu denetlemeyi savunmanın temel işlerinden biri hâline getirir.

İddianamenin kabulünden sonra mahkeme duruşmayı hazırlar ve tarafları çağırır. Duruşma, sanığın ve müdafiin hazır olduğunun saptanmasıyla başlar; iddianame okunur, sanık sorguya çekilir ve deliller tartışılır. Tanıkların dinlenmesi, bilirkişi raporlarına karşı beyanda bulunulması ve yeni delil toplanmasının istenmesi bu evrede yapılır.

Delillerin ortaya konulmasından sonra katılan, Cumhuriyet savcısı ve sanık ile müdafii esas hakkındaki görüşlerini sırayla açıklar. Hüküm verilmeden önce son söz, hazır bulunan sanığa aittir. Esas hakkındaki savunma, dosyadaki bütün delillerin bir arada değerlendirildiği ve hukuki nitelendirmeye ilişkin itirazların toplandığı aşamadır.

Yargılama, hükümle sona erer. Hüküm türleri arasında beraat, mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı, güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi ve düşme kararları bulunur. Hangi kararın verileceği, fiilin sabit olup olmadığına, suç oluşturup oluşturmadığına ve kusurun bulunup bulunmadığına göre belirlenir.

Yargılama sonunda sanığa yüklenen suçtan dolayı hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası ise, kanundaki diğer koşulların da bulunması hâlinde mahkeme hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir. Bu kararın verilmesi için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması, suçla mağdura veya kamuya verdiği zararın giderilmesi ve sanığın kabulü gibi koşullar aranır. Denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir.

Kısa süreli hapis cezası, suçlunun kişiliğine, sosyal ve ekonomik durumuna, yargılama sürecinde gösterdiği pişmanlığa ve suçun işlenmesindeki özelliklere göre adli para cezası gibi seçenek yaptırımlara çevrilebilir. İşlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası da kanundaki koşullarla ertelenebilir.

İlk derece mahkemelerinin hükümlerine karşı, kanunda sayılan istisnalar dışında, bölge adliye mahkemesi nezdinde istinaf yoluna gidilebilir. İstinaf, hükmü veren mahkemeye verilecek bir dilekçeyle ya da tutanağa geçirilmek üzere zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır. Süre, hükmün açıklanmasından itibaren işlemeye başlar; hüküm sanığın yokluğunda açıklanmışsa süre tebliğden başlar. Ankara’daki ilk derece mahkemelerinin kararları için istinaf incelemesini Ankara Bölge Adliye Mahkemesi’nin ceza daireleri yapar.

Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin bazı hükümlerine karşı Yargıtay’a temyiz yoluna gidilebilir. Hangi kararların temyiz edilebileceği kanunda ayrıca sayılmıştır. Temyiz incelemesi kural olarak hukuka aykırılık denetimidir; bu nedenle temyiz dilekçesinde hükmün hangi hukuk kuralını ihlal ettiğinin açıkça gösterilmesi gerekir.

Bazı suçların soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır. Şikâyete bağlı suçlarda, şikâyet hakkı olan kişi fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden başlayarak altı ay içinde şikâyette bulunmazsa şikâyet hakkı düşer. Bu süre kısadır; şikâyete bağlı bir suçtan zarar gördüyseniz vakit kaybetmeden başvurmanız gerekir.

Suçtan zarar gören, soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir ve bir vekil aracılığıyla dosyayı inceleyebilir. Kovuşturma evresinde ise kamu davasına katılan olarak katılabilir. Katılan, hükme karşı kanun yollarına başvurma hakkı kazanır. Katılma talebi, hüküm verilinceye kadar yapılabilir.

Cumhuriyet savcısının kovuşturmaya yer olmadığı kararına karşı suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren on beş gün içinde, kararı veren savcının yargı çevresindeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirecek olaylar ve deliller gösterilir.

Kanunda sayılan bazı suçlarda soruşturma ve kovuşturma, uzlaştırma yoluyla sona erebilir. Uzlaştırma teklif edildiğinde tarafların kararını, edimin içeriği ve yerine getirilme biçimi ile birlikte değerlendirmesi gerekir; edimin yerine getirilmemesinin sonuçları da kanunda düzenlenmiştir.

Büromuz Ankara’nın Yenimahalle ilçesinde, Beştepe’dedir. Ankara’daki ceza soruşturmalarını Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı ve Ankara Batı Cumhuriyet Başsavcılığı yürütür; asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri bu başsavcılıkların bulunduğu adliyelerde görev yapar. Yargıtay da Ankara’dadır. Dosya takibi, büyük ölçüde Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden yürür; duruşmalara, ifade ve sorgulara ise avukatımız bizzat katılır.