İcra Hukuku

İcra hukuku, alacaklının alacağını mahkeme kararıyla veya doğrudan icra dairesi aracılığıyla istemesini sağlar. Hangi takip yolunun seçileceği, alacağın neye dayandığına göre belirlenir:

• ilamsız takip: elinde mahkeme kararı bulunmayan alacaklının genel haciz yoluyla başlattığı takip
• ilamlı takip: kesinleşmiş veya kanunen icrası mümkün bir mahkeme kararına dayanan takip
• kambiyo senetlerine özgü haciz yolu: çek, bono ve poliçeye dayanan takip
• rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip: ipotek veya taşınır rehniyle güvence altına alınmış alacaklar için takip
• kiralanan taşınmazların tahliyesine ilişkin takip ve iflas yoluyla takip

Yanlış yolun seçilmesi, takibin iptaline veya zaman kaybına yol açabilir. Rehinli bir alacakta alacaklının kural olarak önce rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurması gerekir.

İlamsız takip, yetkili icra dairesine verilen bir takip talebiyle başlar. Takip talebinde alacaklının ve borçlunun kimlik bilgileri, alacağın tutarı, faizi ve dayandığı belge gösterilir. İcra dairesi bu talep üzerine borçluya bir ödeme emri gönderir. Ödeme emrinde borcun tebliğden itibaren yedi gün içinde ödenmesi, itiraz edilecekse aynı süre içinde itiraz edilmesi istenir. Takip talepleri bugün büyük ölçüde UYAP üzerinden elektronik ortamda yapılır.

Takip talebi, alacağın zamanaşımını keser. Bu nedenle zamanaşımı süresi dolmak üzere olan bir alacakta takibin vakit geçirilmeden başlatılması önemlidir. Alacağın türüne göre zamanaşımı süreleri farklıdır; örneğin bonoya dayanan kambiyo hakları vade tarihinden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar.

Genel haciz yoluyla başlatılan takipte borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine itiraz edebilir. İtiraz, borcun tamamına, bir kısmına veya imzaya yönelik olabilir. Süresinde yapılan itiraz takibi durdurur; bundan sonra alacaklının takibe devam edebilmesi için itirazı mahkeme yoluyla ortadan kaldırması gerekir.

Kambiyo senetlerine dayanan takipte süreler daha kısadır ve itiraz yeri farklıdır. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde borca veya imzaya itirazını icra mahkemesine yapar. Bu yolda itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; icra mahkemesi ancak kanundaki koşullar varsa takibin geri bırakılmasına veya icranın durdurulmasına karar verebilir.

Borçlu ilamsız takibe itiraz ettiğinde alacaklının iki yolu vardır. İtirazın iptali davası, genel mahkemelerde açılır ve alacağın varlığı her türlü delille tartışılır. Bu dava, itirazın alacaklıya tebliğinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Mahkeme itirazın haksız olduğuna karar verirse, istem üzerine, alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere icra inkâr tazminatına da hükmedebilir.

Alacaklının elinde imzası ikrar edilmiş veya resmî bir belge varsa icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını isteyebilir. Bu yol daha hızlıdır, ancak icra mahkemesi yalnızca belgeye dayalı sınırlı bir inceleme yapar. Başvuru, itirazın tebliğinden itibaren altı ay içinde yapılır.

Ticari bir alacakta veya kanunun saydığı diğer uyuşmazlıklarda itirazın iptali davası açmadan önce arabulucuya başvurulması da dava şartı olabilir.

Takip kesinleştikten sonra alacaklı, borçlunun mallarının haczini isteyebilir. Haciz; banka hesaplarına, taşınmazlara, araçlara, maaşa ve üçüncü kişilerdeki alacaklara konabilir. Kanun bazı malların haczini yasaklar: borçlunun ve ailesinin zorunlu ev eşyası, mesleği için gerekli araçlar ve kanunda sayılan diğer mallar bunlar arasındadır. Maaş ve ücretler ise borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli tutar ayrıldıktan sonra haczedilebilir; uygulamada haciz çoğunlukla maaşın dörtte biri oranında konur.

İcra dairesinin kanuna aykırı veya hakkaniyete uymayan bir işlemine karşı, işlemin öğrenildiği günden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine şikâyet yolu açıktır. Borçlu olmadığını düşünen kişi, takipten önce veya takip sırasında menfi tespit davası açabilir; borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kaldıysa ödemeden itibaren bir yıl içinde istirdat davası açarak bu parayı geri isteyebilir.

Bir icra takibi, kural olarak borçlunun yerleşim yerindeki veya sözleşmenin ifa edileceği yerdeki icra dairesinde başlatılır. Ankara’da icra daireleri adliyeler bünyesinde çalışır; takip talebi UYAP üzerinden gönderilebildiği için alacaklının icra dairesine bizzat gitmesi çoğu zaman gerekmez. Şikâyet, itirazın kaldırılması ve kambiyo takibine itiraz gibi işlere Ankara icra hukuk mahkemeleri bakar.

Tipik bir alacak dosyasında sıra şöyledir: belgeler incelenir ve doğru takip yolu seçilir, takip başlatılır, itiraz gelirse itirazın iptali veya kaldırılması yoluna gidilir, ardından haciz ve satış işlemleri izlenir. Ankara’daki icra hukuk mahkemelerinin kararlarına karşı istinaf incelemesini Ankara Bölge Adliye Mahkemesi’nin hukuk daireleri yapar; kanunda sayılan kararlar için Yargıtay’a temyiz yolu açıktır.