Miras Hukuku

Miras, ölümle açılır. Mirasçılar terekeyi, yani miras bırakanın malvarlığını bir bütün olarak ve ölüm anında kendiliğinden kazanır. Bu kazanım yalnızca mallar ve alacaklar için değil, kanundaki istisnalar dışında borçlar için de geçerlidir. Mirasçı birden fazlaysa paylaşma yapılıncaya kadar terekeye birlikte sahip olurlar; buna miras ortaklığı denir.

Yasal mirasçılar zümre sistemine göre belirlenir. Birinci zümre miras bırakanın altsoyudur: çocukları, torunları ve onların altsoyu. Altsoy yoksa ikinci zümre, yani miras bırakanın anası ve babası mirasçı olur; onlar daha önce ölmüşse yerlerine kendi altsoyları, yani miras bırakanın kardeşleri ve onların çocukları geçer. İkinci zümrede de mirasçı yoksa üçüncü zümre olan büyükanne ve büyükbabalar ile onların altsoyu mirasçı olur.

Sağ kalan eş her zümreyle birlikte mirasçı olur ve payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir: altsoyla birlikte mirasın dörtte biri, ana ve baba zümresiyle birlikte yarısı, büyükanne ve büyükbaba zümresiyle birlikte dörtte üçü. Bu zümrelerden mirasçı yoksa mirasın tamamı sağ kalan eşe geçer.

Mirasçılık belgesi, kimlerin hangi paylarla mirasçı olduğunu gösterir. Tapuda intikal, banka hesaplarının kapatılması ve araç devri gibi işlemlerin çoğu bu belge olmadan yapılamaz. Yasal mirasçılar, sulh hukuk mahkemesine başvurarak ya da notere giderek mirasçılık belgesi alabilir. Belge, aksi ispat edilinceye kadar geçerlidir; gerçeğe aykırı bir belgenin iptali her zaman istenebilir.

Noterden mirasçılık belgesi alınamayan durumlar vardır; örneğin nüfus kayıtlarından mirasçılığın tam olarak belirlenemediği ya da yabancılık unsuru taşıyan dosyalarda başvurunun sulh hukuk mahkemesine yapılması gerekebilir.

Ayırt etme gücüne sahip ve on beş yaşını doldurmuş olan herkes, kanundaki sınırlar içinde vasiyetname ile malvarlığı hakkında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Miras sözleşmesi yapabilmek için ise ergin olmak ve kısıtlı bulunmamak gerekir.

Vasiyetname üç şekilde yapılabilir. Resmî vasiyetname, iki tanığın katılımıyla sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkilendirilmiş bir memur tarafından düzenlenir. El yazılı vasiyetnamenin baştan sona miras bırakanın el yazısıyla yazılması, yıl, ay ve gün gösterilerek imzalanması gerekir. Sözlü vasiyetname ise yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, salgın hastalık veya savaş gibi olağanüstü durumlarda, resmî ya da el yazılı vasiyetname yapılamıyorsa iki tanığa yapılan beyanla mümkündür.

Miras bırakanın ölümünden sonra bulunan vasiyetname, sulh hâkimine teslim edilir. Hâkim vasiyetnameyi bir ay içinde açar ve ilgililere okur; ilgililere vasiyetnamenin bir örneği tebliğ edilir. Vasiyetnameye karşı ileri sürülecek itirazlar ve açılacak davaların süreleri büyük ölçüde bu açılış tarihine bağlıdır.

Miras bırakan, malvarlığının tamamı üzerinde dilediği gibi tasarruf edemez. Kanun bazı mirasçılara saklı pay tanır: altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babanın her biri için dörtte biri saklı paydır. Sağ kalan eş, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı, diğer durumlarda dörtte üçü oranında saklı pay sahibidir. Kardeşlerin saklı payı 2007’de yapılan değişiklikle kaldırılmıştır.

Vasiyetname, miras sözleşmesi veya sağlararası bağışlarla saklı payı zedelenen mirasçı, tenkis davası açarak tasarrufun saklı payı karşılayacak ölçüde indirilmesini isteyebilir. Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden başlayarak on yıl içinde açılmalıdır.

Miras davaları, uyuşmazlığın konusuna göre farklı kurallara ve sürelere bağlıdır. Sık karşılaşılan davalar aşağıdadır.

Vasiyetnamenin iptali davası

Miras bırakanın ehliyetsizliği, iradesinin sakatlanması, şekle aykırılık veya hukuka aykırılık gibi sebeplerle açılır. Süre, iptal sebebinin ve hak sahipliğinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl, her hâlde vasiyetnamenin açılmasından başlayarak on yıldır; iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıldır.

Miras sebebiyle istihkak davası

Daha güçlü bir hakka sahip olduğunu ileri süren mirasçı, terekedeki malları elinde bulunduran kişiden bunları isteyebilir. Süreler iptal davasına benzer şekilde bir yıl ve on yıldır.

Muris muvazaası davası

Miras bırakanın, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı bir taşınmazı satış gibi göstermesi hâlinde açılır. Yargıtay içtihadına göre bu dava zamanaşımı veya hak düşürücü süreye bağlı değildir.

Ortaklığın giderilmesi davası

Mirasçılar terekenin paylaşılması konusunda anlaşamazsa, her mirasçı paylaşmanın mahkemece yapılmasını isteyebilir. Mahkeme, malın aynen bölünmesine ya da satılarak bedelinin paylaşılmasına karar verir.

Mirastan yoksunluk ve mirasçılıktan çıkarma da bu davalarda sık tartışılan konulardır. Boşanan eşler birbirine yasal mirasçı olamaz; boşanma davası sürerken eşlerden biri ölürse, mirasçılardan birinin davaya devam ederek sağ kalan eşin kusurunu ispat etmesi hâlinde sağ kalan eş mirasçı olamaz.

Mirasçılar terekeyi borçlarıyla birlikte kazandığı için, borcu malından fazla olan bir mirası reddetmek önemlidir. Yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilir. Mirasın reddi süresi üç aydır; bu süre yasal mirasçılar için, mirasçı olduklarını daha önce öğrendikleri ispat edilmedikçe, miras bırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten başlar. Ret, sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı bir beyanla yapılır ve koşulsuz olmalıdır.

Ölüm tarihinde miras bırakanın ödemeden aciz durumu açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır; buna hükmen ret denir. Bu durumda tespit için dava açılabilir. Süre içinde mirası reddetmeyen ya da terekeye ilişkin olağan yönetim dışında işlemler yapan mirasçı, ret hakkını kaybeder. Tereke hakkında karar vermeden önce resmî defter tutulmasını istemek de mümkündür.

Mirasçılık belgesi, vasiyetnamenin açılması, mirasın reddi ve tereke tespiti gibi çekişmesiz işler sulh hukuk mahkemelerinde görülür. Ortaklığın giderilmesi davaları da sulh hukuk mahkemelerinin görevindedir. Vasiyetnamenin iptali, tenkis, miras sebebiyle istihkak ve muris muvazaası davaları ise asliye hukuk mahkemelerinde açılır. Ankara’da bu mahkemeler, Sıhhiye’deki Ankara Adliyesi ile ilçelere göre yetki alanı belirlenen diğer adliyelerde görev yapar.

Taşınır ve taşınmaz mallara ilişkin ortaklığın giderilmesi davalarında, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Başvuru, ilgili adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Mirasçılık belgesi alındıktan sonra taşınmazların mirasçılar adına intikal tescili, taşınmazın bulunduğu yerdeki tapu müdürlüğünde yapılır; Ankara’daki taşınmazlar için başvuru ilgili Ankara tapu müdürlüğüne yapılır. İlk derece mahkemelerinin kararlarına karşı istinaf incelemesini Ankara Bölge Adliye Mahkemesi’nin hukuk daireleri, temyiz incelemesini Yargıtay yapar.