Uluslararası Ceza ve Özel Hukuk

Uluslararası hukuk iki ana kola ayrılır. Devletler hukuku olarak da adlandırılan uluslararası kamu hukuku, devletler ve uluslararası örgütler arasındaki ilişkileri düzenler; antlaşmalar ve uluslararası teamül bu kolun başlıca kaynaklarıdır. Uluslararası özel hukuk ise farklı ülkelerin vatandaşları arasındaki evlilik, miras, ticaret veya iş ilişkisi gibi yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde hangi ülke hukukunun uygulanacağını ve hangi ülke mahkemesinin yetkili olduğunu belirler.

Roma döneminde Roma vatandaşları ile yabancılar arasındaki ilişkileri düzenleyen ius gentium, modern uluslararası hukukun ilk habercilerinden biri sayılır. Uluslararası hukukun devletler arasındaki ilişkilerde düzenli olarak uygulanmaya başlaması ise egemen ulusal devletlerin ortaya çıktığı on beşinci ve on altıncı yüzyıllara dayanır. Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren 1648 Vestfalya Antlaşmaları, devletlerin egemen eşitliği fikrine genel bir nitelik kazandırmıştır.

Uluslararası ceza hukuku ise asıl olarak yirminci yüzyılda gelişmiştir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan Nürnberg ve Tokyo askerî ceza mahkemeleri, bireylerin uluslararası suçlardan doğrudan sorumlu tutulabileceğini gösterdi. 1998’de kabul edilen Roma Statüsü ile Lahey’de sürekli bir Uluslararası Ceza Mahkemesi kuruldu; Türkiye Roma Statüsü’ne taraf değildir.

Soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu, uluslararası toplumun bütününü ilgilendiren ağır suçlar olarak kabul edilir. Türk Ceza Kanunu soykırımı ve insanlığa karşı suçları ayrıca düzenler ve bu suçlarda zamanaşımı işlemez.

Uygulamada daha sık karşılaşılan soru, Türk ceza kanunlarının yurt dışıyla bağlantılı bir olaya uygulanıp uygulanmayacağıdır. Türkiye’de işlenen suçlara Türk kanunları uygulanır; Türk bayrağını taşıyan deniz ve hava araçlarında işlenen suçlar da Türkiye’de işlenmiş sayılır. Bir Türk vatandaşının veya bir yabancının yurt dışında işlediği suçlarda ise Türk kanunlarının uygulanması; suçun ağırlığına, suçun Türkiye’nin veya bir Türk vatandaşının zararına işlenip işlenmediğine, failin Türkiye’de bulunup bulunmadığına ve kimi durumlarda Adalet Bakanının talebine bağlıdır. İşkence, göçmen kaçakçılığı ve uyuşturucu ticareti gibi bazı suçlarda Türk kanunları, failin ve suçun yerinden bağımsız olarak uygulanır.

Yabancı bir ülkede yargılanmış olmak, her durumda Türkiye’de yeniden yargılanmayı önlemez. Kanundaki koşullar bulunduğunda kişi Türkiye’de yeniden yargılanabilir; bu durumda yabancı ülkede çekilen tutukluluk ve ceza süreleri Türkiye’de verilen cezadan mahsup edilir.

Suçluların iadesi, bir ülkede soruşturulan veya hüküm giymiş bir kişinin, bulunduğu ülke tarafından o ülkeye teslim edilmesidir. Yabancı bir ülkenin Türkiye’den yaptığı iade talepleri, kişinin bulunduğu yer ağır ceza mahkemesince incelenir ve mahkeme talebin kabul edilebilir olup olmadığına karar verir. Kararın yerine getirilmesi Adalet Bakanlığının onayına bağlıdır. Siyasi veya askerî suçlar ile düşünce suçları nedeniyle iade yapılmaz.

Anayasaya göre Türk vatandaşı, Uluslararası Ceza Mahkemesine taraf olmaktan doğan yükümlülükler dışında, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez.

Kırmızı bülten, bir ülkenin aranan bir kişinin yerinin bulunması ve geçici olarak tutuklanması için Interpol aracılığıyla yaptığı bir bildirimdir. Kırmızı bülten kendi başına bir tutuklama kararı değildir; kişinin bulunduğu ülkenin kendi hukukuna göre değerlendirilir. Hakkında kırmızı bülten bulunan kişi, bültenin Interpol kurallarına aykırı olduğunu düşünüyorsa Interpol Dosyalarının Denetimi Komisyonu’na başvurabilir.

Yurt dışında bulunan bir tanığın dinlenmesi, belgelerin tebliği, delillerin toplanması ve banka kayıtlarının istenmesi gibi işlemler, karşılıklı adli yardım talepleriyle yapılır. Bu talepler, Türkiye’nin taraf olduğu çok taraflı ve ikili sözleşmeler ile 6706 sayılı Kanun çerçevesinde Adalet Bakanlığı üzerinden iletilir.

Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi MÖHUK ile düzenlenir. Sözleşmelerde taraflar uygulanacak hukuku kural olarak kendileri seçebilir. Seçim yapılmamışsa, sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan ülkenin hukuku uygulanır.

Aile ve miras ilişkilerinde kanun kişinin vatandaşlığına ve mutad meskenine ağırlık verir. Boşanmada eşlerin ortak millî hukuku, yoksa ortak mutad meskeni hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır. Miras, ölenin millî hukukuna tabidir; ancak Türkiye’de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır.

Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, kural olarak iç hukuktaki yer yetkisi kurallarıyla belirlenir. Borç ilişkilerinde taraflar, kanunun izin verdiği ölçüde, yazılı bir anlaşmayla yabancı bir ülke mahkemesini yetkili kılabilir. Sözleşmeden doğan uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözülmesi de kararlaştırılabilir; Türkiye, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin 1958 New York Sözleşmesi’ne taraftır.

Yabancı bir mahkemenin hukuk davalarında verdiği ve o ülke kanunlarına göre kesinleşmiş ilamın Türkiye’de icra edilebilmesi, Türk mahkemesinin tenfiz kararına bağlıdır. Kesin delil veya kesin hüküm etkisi için ise tanınması yeterlidir. Tenfiz için kanun başlıca şu koşulları arar: Türkiye ile karar ülkesi arasında karşılıklılık bulunması, kararın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olması, kararın kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve davalının savunma hakkına uyulmuş olması. Tanınmada karşılıklılık koşulu aranmaz.

Tanıma ve tenfiz davasında Türk mahkemesi davanın esasını yeniden incelemez; yalnızca kanundaki koşulların bulunup bulunmadığını denetler. Yabancı kararın aslı veya onaylı örneği ile kesinleştiğini gösteren belge, apostil şerhiyle ya da konsolosluk onayıyla birlikte ve onaylı Türkçe çevirisiyle dilekçeye eklenir.

Tanıma ve tenfiz davaları asliye hukuk mahkemesinde, aile hukukuna ilişkin kararlar için aile mahkemesinde açılır. Yetkili mahkeme, aleyhine tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer mahkemesidir; ikisi de yoksa dava Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde açılabilir. Türkiye’de yerleşim yeri olmayan kişiler için Ankara’daki mahkemeler bu nedenle kanunda sayılan seçeneklerden biridir.

Cezai konularda adli iş birliği taleplerini merkezde Adalet Bakanlığı yürütür; Dışişleri Bakanlığı ve yabancı ülkelerin büyükelçilikleri de Ankara’dadır. Yurt dışından gelen iade talepleri, kişinin bulunduğu yer ağır ceza mahkemesinde incelenir. Bu mahkemelerin kararlarına karşı istinaf ve temyiz incelemesini bölge adliye mahkemeleri ve Ankara’daki Yargıtay yapar.