Maden Hukuku

Anayasa’ya göre tabii servetler ve kaynaklar devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; bunların aranması ve işletilmesi hakkı devlete aittir. Devlet bu hakkını belirli bir süre için gerçek ve tüzel kişilere devredebilir. Maden ruhsatı bu devrin hukuki aracıdır: ruhsat sahibi madenin maliki olmaz, devletin verdiği izin çerçevesinde arama ve işletme hakkı kazanır.

Maden Kanunu madenleri gruplara ayırır. Kum, çakıl ve tuğla-kiremit kili gibi inşaat hammaddeleri I. grupta, kalker ve mermer gibi doğal taşlar II. grupta, tuzlar III. grupta, endüstriyel hammaddeler, metalik madenler ve kömür gibi enerji hammaddeleri IV. grupta, kıymetli taşlar V. grupta, radyoaktif mineraller VI. grupta yer alır. Ruhsat süreleri, teminat ve devlet hakkı oranı bu gruplara göre değişir. Petrol, doğal gaz, jeotermal kaynaklar ve sular bu kanunun kapsamı dışında, kendi kanunlarına bağlıdır.

Maden Kanunu’na göre ilgili bakanlık Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, ruhsatları veren ve denetleyen kurum ise bakanlığa bağlı MAPEG’dir. Çevre, orman, mera ve imar izinleri için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, valilikler ve belediyeler de kendi alanlarında yetkilidir.

Maden hakları; medeni hakları kullanmaya ehil Türk vatandaşlarına, Türk kanunlarına göre kurulmuş ve esas sözleşmesinde madencilik faaliyeti yazılı şirketlere ve kamu kurumlarına verilir. Başvurular MAPEG’in elektronik başvuru sistemi üzerinden yapılır; açık alanlarda müracaat önceliği, bazı sahalarda ise ihale usulü uygulanır.

Süreç ana hatlarıyla arama ruhsatı, arama faaliyetleri ve işletme ruhsatı aşamalarından oluşur. Arama döneminde ruhsat sahibi kanundaki sürelerde arama faaliyet raporu verir ve rezervi ortaya koyar. Rezerv kanıtlanırsa işletme projesiyle birlikte işletme ruhsatı talep edilir. İşletme ruhsatı üretime başlamak için tek başına yetmez; işletme izni ve aşağıdaki diğer izinler de gerekir.

Ruhsat sahibinin süregelen yükümlülükleri de vardır: teminat yatırmak, ruhsat bedeli ve devlet hakkı ödemek, faaliyet raporlarını zamanında vermek ve teknik nezaretçi istihdam etmek. Bu yükümlülüklere uyulmaması idari para cezasına, teminatın irat kaydına ve ağır hâllerde ruhsatın iptaline yol açabilir.

Maden Kanunu, ruhsat sahasında faaliyet için diğer kurumlardan alınacak izinleri ayrıca düzenler. Orman alanlarında Orman Kanunu’na göre izin alınır; mera, yaylak ve kışlaklarda Mera Kanunu’na göre tahsis amacı değişikliği gerekir. Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) kararı, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ÇED Yönetmeliği’ne göre verilir; işyeri açma ve çalışma ruhsatı ise yerel yönetimlerden alınır.

ÇED olumlu kararları sık dava konusu olur. Sahaya yakın yerleşimlerde yaşayanlar, dernekler veya belediyeler bu karara karşı iptal davası açabilir; ruhsat sahibi de olumsuz karara ya da izin talebinin reddine karşı dava açabilir. Bu davalarda bilirkişi keşfi belirleyicidir ve mahkemenin yürütmeyi durdurma kararı faaliyeti durdurabilir.

Ruhsat, MAPEG’in onayıyla başkasına devredilebilir; devir, maden siciline işlenmeden hüküm doğurmaz. Uygulamada sık kullanılan bir başka araç rödovans sözleşmesidir: ruhsat sahibi, sahanın bir bölümünde üretim yapma hakkını bedel karşılığında başkasına bırakır. Rödovans sözleşmeleri de kanundaki koşullara ve idarenin onayına bağlıdır; onaysız bir sözleşme hem taraflar arasında uyuşmazlık hem de ruhsat sahibi için yaptırım riski doğurur.

Ruhsat devri, ortaklık, rödovans ve cevher alım satımı sözleşmelerinden doğan şirketler arası para alacaklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Bu sözleşmeleri imzalamadan önce ruhsatın sicil kaydını, teminat ve devlet hakkı borçlarını, saha üzerindeki şerhleri ve devam eden davaları incelemek gerekir.

Ruhsatsız ya da ruhsat sınırları dışında üretim yapmak, Maden Kanunu’nda hem idari yaptırıma hem de cezai yaptırıma bağlanmıştır. Uygulamada “maden kanununa muhalefet” olarak anılan bu dosyalarda üretilen madene ve kullanılan iş makinelerine el konulabilir; idare ayrıca ruhsat sahibine yaptırım uygular. Soruşturmayı Cumhuriyet başsavcılığı yürütür, kovuşturma asliye ceza mahkemesinde görülür.

Bu dosyalarda en sık tartışılan konular; üretimin gerçekten ruhsat sınırı dışında olup olmadığı, koordinatların ve ölçümün doğruluğu, faaliyetin üretim mi yoksa arama ya da hafriyat mı olduğu ve fiili kimin yaptığıdır. İdari süreç ile ceza süreci birbirini etkilediği için savunmanın iki dosyada aynı olgulara dayanması gerekir.

Maden işyerleri 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na ve ayrıca maden işyerlerine özgü iş sağlığı ve güvenliği yönetmeliğine tabidir. İşveren; çalışanları bilgilendirmek, sağlık gözetimi yapmak, patlama ve yangını önleyici tedbirler almak, kaçış ve kurtarma araçlarını hazır tutmak, haberleşme sistemini kurmak ve yeraltında uygun havalandırma ve tahkimatı sağlamakla yükümlüdür. Teknik nezaretçi ve daimi nezaretçi gibi bu alana özgü görevlilerin sorumlulukları da ayrıca düzenlenir.

Maden işçisi, iş mevzuatının işçiye tanıdığı bütün haklardan yararlanır; bazı hakları çalışma koşullarının ağırlığı nedeniyle ayrıca düzenlenmiştir. Örneğin linyit ve taş kömürü çıkarılan işyerlerinde yeraltında çalışan işçilere ödenecek ücret, asgari ücretin iki katından az olamaz. Yeraltı çalışma süreleri de genel kurallardan farklıdır.

Maden kazaları hem ceza hem tazminat dosyası doğurur. Ceza soruşturmasında taksirle öldürme veya yaralama suçlamaları ve sorumluluğun işveren, nezaretçi ve yöneticiler arasında nasıl dağıldığı incelenir. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davaları iş mahkemesinde görülür ve bu davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu yoktur.

MAPEG ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Ankara’dadır. Ruhsat başvurusunun reddi, ruhsatın iptali, teminatın irat kaydı veya idari para cezası gibi MAPEG işlemlerine karşı iptal davası, özel kanunda başka bir süre yoksa tebliğden itibaren altmış gün içinde açılır. Genel yetki kuralına göre bu davalar işlemi yapan merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde, yani çoğunlukla Ankara idare mahkemelerinde görülür; taşınmazla ilgili bazı işlemlerde ise sahanın bulunduğu yerdeki mahkeme yetkili olabilir. İstinaf incelemesini Ankara Bölge İdare Mahkemesi yapar; temyiz ve bakanlık yönetmeliklerine karşı davalar Danıştay’a aittir.

ÇED kararlarına karşı davalarda yetkili mahkeme, kararı veren mercie ve sahanın yerine göre belirlenir. Ruhsatsız üretim soruşturmaları sahanın bulunduğu yerdeki başsavcılıkta, iş kazası tazminat davaları ise kanundaki yetki kurallarına göre belirlenen iş mahkemesinde görülür. Ankara dışındaki sahalarla ilgili dosyalarda keşif ve duruşmalara yerinde katılırız; yazışmalar UYAP üzerinden yürür.