İdare Hukuku

İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir. Merkezî idarenin yanında il özel idareleri, belediyeler, köyler, üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve diğer kamu tüzel kişileri de idarenin parçasıdır. Bu kuruluşların tek taraflı iradeleriyle yaptıkları atama, disiplin cezası, ruhsat iptali, imar planı veya idari para cezası gibi işlemler idari işlemdir ve idari yargının denetimine tabidir.

Anayasa, idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğunu da açıkça düzenler. Bu nedenle idare hukukunda iki soru öne çıkar: idarenin işlemi hukuka uygun mu, uygun değilse bu işlem veya bir idari eylem yüzünden doğan zarar nasıl karşılanır?

İdari yargıda iki temel dava türü vardır. İptal davası, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve amaç yönlerinden birinden hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle, menfaati ihlal edilen kişi tarafından açılır. Mahkeme işlemi hukuka aykırı bulursa iptal eder ve işlem baştan itibaren hüküm doğurmaz hâle gelir. Tam yargı davası ise idari eylem veya işlem nedeniyle kişisel hakları doğrudan zarar görenlerin, bu zararın ödenmesi için açtığı davadır.

Hakları bir idari işlem yüzünden ihlal edilen kişi, iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilir. Önce iptal davası açıp, iptal kararının tebliğinden sonra tam yargı davası açmak da mümkündür. Hangi yolun seçileceği, zararın niteliğine ve sürelere göre belirlenir.

İdari yargıda süreler kısadır ve kaçırılan bir süre hakkın kaybına yol açabilir. Dava açma süresi, özel kanunlarda ayrı bir süre gösterilmeyen hâllerde Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Süre, işlemin yazılı olarak bildirilmesini izleyen günden başlar; ilanı gereken düzenleyici işlemlerde ilan tarihi esas alınır.

İdari eylemden doğan zararlar için tam yargı davası açmadan önce, eylemi öğrenme tarihinden itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulması gerekir. İstem kısmen veya tamamen reddedilirse ya da kanundaki süre içinde cevap verilmezse, bunu izleyen dava açma süresi içinde dava açılır.

Süreler, işlemin türüne ve tebliğ tarihine göre değiştiği için elinizdeki tebligatı veya işlemi öğrendiğiniz tarihi gösteren belgeyi vakit kaybetmeden incelememiz gerekir.

Kişiler, haklarında idari dava açılabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idareye başvurabilir. İdare kanundaki süre içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır ve bu tarihten itibaren dava açma süresi işlemeye başlar. Bir işleme karşı dava açma süresi içinde üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama başvurularak işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması da istenebilir; bu başvuru işlemekte olan dava açma süresini durdurur.

Bazı alanlarda dava açmadan önce özel bir başvuru yolunu tüketmek zorunludur. Örneğin kamu ihalelerinde istekliler önce ihaleyi yapan idareye şikâyet, ardından Kamu İhale Kurumu’na itirazen şikâyet yoluna başvurur; dava ancak Kurum kararına karşı açılabilir.

İdari yargıda dava açılması, kural olarak dava konusu işlemin uygulanmasını durdurmaz. İşlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararlar doğacaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa, mahkeme gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir. Bu talep dava dilekçesinde veya dava sürerken yapılabilir. Mahkeme, kural olarak teminat aranmasına da karar verir.

Yürütmenin durdurulması talebiyle ilgili kararlara karşı, tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus olmak üzere itiraz edilebilir. Yıkım, ruhsat iptali veya görevden uzaklaştırma gibi geri dönüşü zor işlemlerde bu talebin dava açılırken birlikte ileri sürülmesi önemlidir.

İdari davaların önemli bir bölümü kamu görevlileriyle ilgilidir: atama ve nakil işlemleri, disiplin cezaları, sınav ve göreve son verme kararları. Devlet memurlarına verilen disiplin cezalarına karşı idari yargı yolu açıktır. İmar alanında ise imar planları, ruhsat işlemleri, yıkım kararları ve imar para cezaları idare mahkemelerinde dava konusu edilir.

İdari para cezalarında yol, cezanın dayandığı kanuna göre değişir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’na göre idari yaptırım kararlarına karşı kural olarak sulh ceza hâkimliğine başvurulur; ancak özel kanunlarda idari yargı yolu öngörülen cezalar, örneğin imar para cezaları, idare mahkemesinde dava konusu edilir. Yanlış yerde açılan dava, süre kaybına yol açabilir.

İdari davalar kural olarak dava konusu işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır. Bakanlıkların ve merkezî kamu kurumlarının çoğunun merkezi Ankara’da olduğu için bu kurumların işlemlerine karşı davaların önemli bir bölümü Ankara idare mahkemelerinde görülür; kanunda sayılan bazı düzenleyici işlemlere karşı davalara ise ilk derece mahkemesi olarak doğrudan Danıştay bakar. Ankara idare mahkemelerinin kararlarına karşı istinaf incelemesini Ankara Bölge İdare Mahkemesi yapar; bölge idare mahkemesinin kanunda sayılan kararlarına karşı Danıştay’a temyiz başvurusu yapılabilir.

İstinaf ve temyiz süresi, kararın tebliğinden itibaren otuz gündür. Tipik bir dosyada sıra şöyledir: işlem ve tebliğ tarihi incelenir, gerekiyorsa idareye başvurulur, dava dilekçesi ve yürütmenin durdurulması talebi hazırlanır, idarenin savunması ve dosyaya gelen belgeler üzerine cevap verilir. İdari yargıda yargılama kural olarak yazılı yürür; dava dilekçesi UYAP üzerinden elektronik ortamda da verilebilir.