Aile Hukuku

Türk Medeni Kanunu’nun ikinci kitabından doğan dava ve işler aile mahkemelerinde görülür. Aile mahkemesi tek hâkimlidir; mahkemede psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılar görev yapar ve hâkim gerekli gördüğünde onlardan rapor alır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi bakar.

Aile hukukunun konuları evlilikten önce başlar. Nişanın haklı bir sebep olmadan bozulması hâlinde maddi ve manevi tazminat ile olağan dışı hediyelerin geri verilmesi istenebilir. Nişanın sona ermesinden doğan bu davalar, nişanın sona ermesinden başlayarak bir yıllık zamanaşımına tabidir.

Evlilik süresince eşlerden biri, diğerinin açık rızası olmadan aile konutunu devredemez, aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz ve aile konutu olarak kullanılan kiralık evin kira sözleşmesini feshedemez.

Boşanma ancak mahkeme kararıyla gerçekleşir. Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi gerekir. Hâkim, eşleri duruşmada bizzat dinler ve iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmelidir. Eşlerin boşanmanın mali sonuçları ve varsa ortak çocuklarının durumu hakkında kararlaştırdıkları düzenlemeyi hâkim uygun bulmalıdır; hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu düzenlemede gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir.

Uygulamada eşler önce bir anlaşmalı boşanma protokolü hazırlar. Protokolde nafaka, mal paylaşımı, tazminat, velayet ve kişisel ilişki gibi konular açıkça yazılır. Protokol dava dilekçesine eklenir ve eşlerin her ikisi de duruşmaya katılır. Protokolde eksik bırakılan bir konu, boşanmadan sonra yeni bir uyuşmazlığa yol açabilir.

Eşler anlaşamıyorsa boşanma davası, kanunda sayılan sebeplerden birine dayanılarak açılır. Özel boşanma sebepleri zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ve akıl hastalığıdır. Zina ile hayata kast ve onur kırıcı davranış sebeplerine dayanan davalar, sebebin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde olayın üzerinden beş yıl geçmeden açılmalıdır; affeden eşin bu sebeplere dayanarak dava hakkı yoktur. Terk sebebinde ise kanundaki süreler dolmadan dava açılamaz ve öncesinde ihtar gerekir.

Genel boşanma sebebi, evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır. Ayrıca boşanma davası reddedilmiş ve ret kararının kesinleşmesinden başlayarak üç yıl geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamamışsa, eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Boşanma davalarında hâkim, olayların ispatlandığına kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış saymaz; tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz.

Boşanma davası, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesinde açılır. Dava açılınca hâkim, dava süresince eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi ve ortak çocukların bakımı için gerekli geçici önlemleri kendiliğinden alır; tedbir nafakası bu önlemlerdendir. Boşanma davası süresi dosyanın niteliğine, tanık sayısına ve sosyal inceleme gerekip gerekmediğine göre değişir.

Boşanmaya yol açan olaylar yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu eş, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş, ayrıca manevi tazminat isteyebilir. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan ve kusuru daha ağır olmayan eş ise diğer taraftan, mali gücü oranında, süresiz olarak yoksulluk nafakası isteyebilir.

Nafaka, tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde artırılabilir ya da azaltılabilir; alacaklı eşin yeniden evlenmesiyle kendiliğinden kalkar. Mahkeme, boşanma kararıyla birlikte velayet ve kişisel ilişki konusunda da karar verir. Bu kararda çocuğun menfaati esas alınır, olanak bulundukça ana ve baba dinlenir ve gerekirse mahkemedeki psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıdan sosyal inceleme raporu alınır. Velayeti kendisine verilmeyen eş, gücü oranında çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılır; buna iştirak nafakası denir.

Evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden başlayarak bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Tazminat ve nafaka taleplerini boşanma davasında ileri sürmeyen eşin bu süreyi kaçırmaması gerekir.

Eşler aralarında bir mal rejimi sözleşmesi yapmamışsa, yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. Bu rejim, 1 Ocak 2002’de yürürlüğe girmiştir; bu tarihten önce evlenen eşler için o tarihe kadar edinilen mallarda kural olarak mal ayrılığı rejimi geçerlidir. Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya sonra noterde yapılabilir; evlenme başvurusu sırasında eşler seçimlerini yazılı olarak bildirebilir.

Edinilmiş mallara katılma rejiminde her eşin malvarlığı, edinilmiş mallar ve kişisel mallar olarak ikiye ayrılır. Çalışma karşılığı edinilen gelirler ve bu gelirlerle alınan mallar edinilmiş mal sayılır. Eşlerin kişisel kullanımına yarayan eşyalar, evlenmeden önce sahip olunan mallar ve miras yoluyla kazanılan mallar ise kişisel maldır. Rejim sona erdiğinde her eş, diğer eşin edinilmiş mallarının artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir; buna katılma alacağı denir.

Mal paylaşımı davası, boşanma davasıyla birlikte veya ayrı olarak açılabilir. Mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacakların zamanaşımı, boşanma kararının kesinleşmesinden başlayarak on yıldır.

Şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişiler, 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu ve önleyici tedbir kararı verilmesini isteyebilir. Önleyici tedbirler arasında şiddet uygulayanın ortak konuttan uzaklaştırılması, korunan kişiye ve konuta yaklaşmasının yasaklanması ve iletişim araçlarıyla rahatsız etmesinin önlenmesi sayılabilir. Başvuruda şiddetin ispatı için delil veya belge aranmaz. Tedbir kararı bir defada en fazla altı ay için verilir ve gerekirse uzatılabilir.

Tedbir kararı aile mahkemesi hâkiminden istenebilir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk birimine veya Cumhuriyet başsavcılığına da başvurulabilir.

Ankara’da boşanma, nafaka, velayet, mal rejimi ve koruma tedbiri dosyalarına aile mahkemeleri bakar. Bu mahkemeler, Sıhhiye’deki Ankara Adliyesi ile ilçelere göre yetki alanı belirlenen diğer adliyelerde görev yapar. Boşanma davalarında zorunlu arabuluculuk uygulanmaz; dava doğrudan aile mahkemesinde açılır.

Aile mahkemesi kararlarına karşı istinaf süresi, kararın tebliğinden başlayarak iki haftadır; Ankara’daki aile mahkemelerinin kararları için istinaf incelemesini Ankara Bölge Adliye Mahkemesi’nin hukuk daireleri, temyiz incelemesini Yargıtay yapar. Yurt dışında verilmiş bir boşanma kararının Türkiye’de sonuç doğurması için tanınması gerekir; ilgilinin Türkiye’de yerleşim yeri veya sakin olduğu yer yoksa tanıma davası Ankara, İstanbul veya İzmir’deki mahkemelerden birinde açılabilir.