Gümrük Mevzuatı

Türkiye’ye gelen ya da Türkiye’den çıkan her eşya gümrük denetimine tabidir. Eşyaya uygulanacak vergi ve önlemler üç unsura göre belirlenir: tarife pozisyonu (GTİP), menşe ve kıymet. Tarife pozisyonu vergi oranını, menşe tercihli tarifeden ya da ek önlemlerden etkilenip etkilenmeyeceğini, kıymet ise verginin hangi tutar üzerinden hesaplanacağını belirler. İthalatta gümrük vergisinin yanında katma değer vergisi, özel tüketim vergisi ve bazı eşyada ilave gümrük vergisi veya anti-damping vergisi gibi ticaret politikası önlemleri de tahsil edilir.

Gümrük Kanunu eşyanın tabi olabileceği rejimleri ayrı ayrı düzenler: serbest dolaşıma giriş, transit, gümrük antrepoları, dahilde işleme, gümrük kontrolü altında işleme, geçici ithalat, hariçte işleme ve ihracat. Rejimin doğru seçilmesi verginin doğmamasını, ertelenmesini veya sonradan iadesini sağlayabilir. Yanlış rejim seçimi ya da rejim şartlarına uyulmaması ise ek tahakkuk dosyalarının önemli bir kaynağıdır.

Gümrük işlemleri kural olarak yükümlünün ya da temsilcisinin verdiği beyanname ile başlar. Beyannameyi uygulamada çoğunlukla gümrük müşavirleri hazırlar ve gümrük idaresine sunar; beyanın doğruluğundan ise beyan sahibi de sorumludur. Gümrük idaresi beyannameyi belge kontrolü veya fiziki muayene ile denetleyebilir.

Eşya teslim edildikten sonra da denetim sürer. Gümrük idaresi beyanı ve ticari belgeleri sonradan kontrol edebilir; eksik alınmış vergi tespit ederse ek tahakkuk yapar ve çoğu zaman para cezası da uygular. Sonradan kontrol yazısı geldiğinde istenen belgeleri süresinde ve eksiksiz vermek, dosyanın seyrini belirler.

Gümrük Kanunu’ndaki para cezaları başlıca üç grupta toplanır. Beyan edilen ile tespit edilen arasında belirli oranı aşan bir vergi farkı varsa vergi farkı üzerinden ceza uygulanır. Eşyanın gümrük vergilerinden kısmen veya tamamen kaçırılması gibi daha ağır aykırılıklarda vergi kaybı cezası gündeme gelir. Usule aykırılıklar için ise usulsüzlük cezaları öngörülür. Aynı fiile hangi maddenin uygulandığı cezanın tutarını önemli ölçüde değiştirir; bu yüzden ceza kararındaki hukuki nitelendirme ilk incelenen konudur.

Gümrük vergilerinin tahsili zamanaşımına bağlıdır. Vergi, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihten itibaren kanundaki süre içinde yükümlüye tebliğ edilmelidir; süre dolduktan sonra yapılan tebliğ, cezai kovuşturma gerektiren bir eylem bulunmadıkça hukuka aykırı olur. Zamanaşımı, ek tahakkuk dosyalarında ilk kontrol edilen konulardan biridir.

Gümrük idaresinin tahakkuk ve ceza kararlarına karşı önce idari itiraz yolu vardır. Yükümlü, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde yazılı olarak itiraz eder. İtiraz kabul edilmezse ya da kanundaki süre içinde yanıtlanmazsa vergi mahkemesinde dava açılır. Bazı ceza ve tahakkuklar için kanunda uzlaşma yolu da öngörülmüştür.

Vergi mahkemelerinde dava açma süresi, özel kanunda başka bir süre öngörülmemişse otuz gündür. Süreler kısa ve birbirine bağlı olduğu için tebliğ tarihini gösteren belgeyi saklamak, KEP ve e-tebligat adreslerini düzenli kontrol etmek gerekir. İtiraz dilekçesini, dava aşamasında dayanılacak belge ve gerekçeleri içerecek şekilde hazırlamak dosyanın tutarlılığını korur.

5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu; eşyayı gümrük işlemlerine tabi tutmadan ülkeye sokmayı, gerçeğe aykırı belgeyle ithal etmeyi ve eşyayı yasaklara aykırı olarak ithal veya ihraç etmeyi suç olarak tanımlar. Soruşturmayı Cumhuriyet başsavcılığı yürütür; dava, suçun niteliğine göre asliye ceza veya ağır ceza mahkemesinde görülür. Aynı olay için gümrük idaresi ayrıca vergi ve idari para cezası uygulayabilir; bu durumda ceza dosyası ile vergi dosyası birlikte yürütülür.

Kanun, belirli aşamalara kadar idareye bildirimde bulunulması ve vergilerin ödenmesi hâlinde etkin pişmanlık hükümleri öngörür. Bu imkânın şartları dar olduğu için soruşturma ihtimali öğrenildiği anda değerlendirilmelidir.

Gümrük uyuşmazlıklarının bir kısmı sözleşmeden doğar. Satıcının ve alıcının hangi masrafları üstlendiğini, riskin ne zaman geçtiğini ve gümrük işlemlerini kimin yapacağını Milletlerarası Ticaret Odası’nın Incoterms kuralları belirler; EXW, FOB, CIF veya DDP gibi teslim şekilleri vergi ve sorumluluk dağılımını doğrudan değiştirir. Farklı ülkelerdeki şirketler arasındaki mal satımına, taraflar aksini kararlaştırmadıysa, Türkiye’nin de taraf olduğu Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) uygulanabilir.

Sözleşmede uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme veya tahkim, ödeme şekli (akreditif, vesaik mukabili ödeme, peşin ödeme) ve belgeleri kimin hazırlayacağı açıkça yazılmalıdır. Türk şirketleri arasındaki ticari para alacaklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; yabancı tarafla yapılan sözleşmelerde ise sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm maddesi belirleyicidir.

Gümrük mevzuatını uygulayan Ticaret Bakanlığı ve bakanlığın Gümrükler Genel Müdürlüğü Ankara’dadır. Bağlayıcı tarife bilgisi ve bağlayıcı menşe bilgisi başvuruları, yetkilendirilmiş yükümlü statüsü ve dahilde işleme izin belgesi gibi işlemler bakanlığın merkez veya bölge birimleriyle yürür. İl içindeki gümrük işlemleri ise Ankara Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü’ne bağlı gümrük müdürlüklerinde yapılır.

Vergi davalarında yetkili mahkeme, vergiyi tarh eden veya cezayı kesen dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesidir. Eşyanız hangi gümrük müdürlüğünde işlem gördüyse dava kural olarak o yerdeki vergi mahkemesinde açılır; Ankara’daki bir müdürlüğün kararı için Ankara vergi mahkemeleri yetkilidir. İstinaf incelemesini bölge idare mahkemesinin vergi dava daireleri, temyizi Danıştay yapar. Kaçakçılık davaları ise suçun işlendiği yerdeki ceza mahkemesinde görülür. Diğer illerdeki dosyalar UYAP ve elektronik tebligat üzerinden takip edilir.