Enerji Hukuku

Enerji hukuku tek bir kanundan oluşmaz. Her piyasanın kendi kanunu, bu kanunlara dayanan EPDK yönetmelikleri ve kurul kararları vardır. Elektrikte üretim, iletim, dağıtım, tedarik ve piyasa işletimi ayrı faaliyetler olarak tanımlanır; doğal gazda da iletim, dağıtım, depolama, ithalat ve ihracat ayrı kurallara bağlıdır. Petrolün aranması ve üretimi 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu’na, jeotermal kaynaklar 5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu’na, nükleer tesisler ise ayrı bir düzenlemeye tabidir.

Enerji hukuku idare hukukuyla iç içedir, çünkü piyasaya giriş izne bağlıdır ve denetimi kamu kurumları yapar. Sözleşmelere borçlar ve ticaret hukuku, arazi edinimine eşya hukuku, abonelerle ilişkilere tüketici mevzuatı da uygulanır. 4628 sayılı eski Elektrik Piyasası Kanunu’nun büyük bölümü 6446 sayılı Kanun ile yürürlükten kalktı; EPDK’nın teşkilatına ilişkin hükümleri ise yürürlükte kaldı.

Elektrik piyasasında faaliyet göstermek için kural olarak EPDK’dan lisans almak gerekir. 6446 sayılı Kanun üretim, iletim, dağıtım, piyasa işletim, tedarik ve organize sanayi bölgesi dağıtım lisanslarını ayrı ayrı düzenler. Bir üretim tesisi kurmak isteyen şirket önce önlisans alır. Önlisans süresi içinde arazinin mülkiyetini ya da kullanım hakkını edinir; imar planı, ÇED kararı ve bağlantı anlaşması gibi izinleri tamamlar. Bu yükümlülükleri yerine getiren şirkete üretim lisansı verilir; başvurunun reddi, sürenin uzatılmaması ve lisansın sona erdirilmesi ise idari yargıda dava konusu edilebilecek işlemlerdir.

Lisanssız elektrik üretimi ise ayrı bir yoldur. Kanun, belirli güç sınırları içindeki ve çoğunlukla kendi tüketimini karşılamaya yönelik üretim tesislerini lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf tutar. Çatı ve arazi tipi güneş santrallerinde başvuru ilgili dağıtım şirketine yapılır; bağlantı görüşü ve bağlantı anlaşması bu şirketle yürür. Uyuşmazlıklar çoğunlukla kapasite yetersizliği gerekçesiyle verilen ret kararlarında ve mahsuplaşmada çıkar.

Yenilenebilir kaynaklardan üretim yapan tesisler için 5346 sayılı Kanun, Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizması’nı (YEKDEM) kurar; mekanizmaya katılan üretici kanundaki koşullar ve süreler içinde belirlenen fiyatlardan yararlanır. Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modelinde ise Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı belirli bir alanı ya da bağlantı kapasitesini yarışmaya çıkarır; şartname ve kullanım hakkı sözleşmesi yatırımcı açısından lisans kadar bağlayıcıdır.

EPDK, lisans sahiplerini denetler. Kanuna, lisansa ya da kurul kararlarına aykırılık tespit ederse idari para cezası verebilir, ağır hâllerde lisansı iptal edebilir. Süreç genellikle bir ön araştırma veya soruşturmayla başlar; şirkete savunma için süre verilir ve kurul kararı tebliğ edilir.

EPDK kararlarına karşı iptal davası, özel bir süre öngörülmeyen hâllerde tebliğden itibaren altmış gün içinde açılır. Dava açmak kural olarak kararın uygulanmasını durdurmaz; bu nedenle yürütmenin durdurulması talebini ayrıca gerekçelendirmek gerekir.

Enerji yatırımları çoğu zaman özel mülkiyetteki araziyi etkiler. Üretim tesisleri, iletim ve dağıtım hatları ile doğal gaz boru hatları için kamu yararı kararı alınabilir; kamulaştırma veya irtifak hakkı tesisi 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na göre yürür. İdare önce taşınmaz sahibiyle satın alma usulüyle anlaşmaya çalışır. Anlaşma sağlanamazsa taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açar.

Taşınmaz sahibi açısından iki ayrı yol vardır. Kamulaştırma işleminin kendisine, örneğin kamu yararı kararına karşı idari yargıda iptal davası açılabilir. Bedele itiraz ise asliye hukuk mahkemesindeki davada bilirkişi incelemesiyle yapılır. Enerji nakil hattının geçtiği ancak kamulaştırması yapılmamış arazilerde kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat talebi gündeme gelebilir.

Konut ve işyeri aboneleri için enerji hukuku en çok fatura, güvence bedeli, kesinti ve kaçak ya da usulsüz kullanım tahakkuku uyuşmazlıklarında gündeme gelir. İlk adım, dağıtım veya tedarik şirketine yazılı başvurudur. Şirketin yanıtı yeterli değilse EPDK’ya şikâyet yolu açıktır.

Tüketici sıfatıyla ileri sürülen taleplerde, parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklar için 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’a göre tüketici hakem heyetine başvurmak zorunludur. Sınırın üstündeki taleplerde tüketici mahkemesinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İşyeri aboneliklerinde ilişkinin ticari mi yoksa tüketici işlemi mi olduğu ayrıca belirlenir.

Kaçak elektrik tahakkukunun ceza hukuku boyutu da vardır. Elektrik, su ve doğal gazdan hukuka aykırı olarak yararlanmak Türk Ceza Kanunu’nda karşılıksız yararlanma suçu olarak düzenlenir; zarar giderilirse etkin pişmanlık hükümleri uygulanabilir. Bu yüzden tahakkuka itiraz ile ceza soruşturması birlikte ele alınmalıdır.

Enerji projeleri; anahtar teslim yapım (EPC), ekipman tedariki, işletme ve bakım, arazi kiralama, ikili elektrik satışı ve doğal gaz alım satımı sözleşmeleri üzerine kurulur. Şirketler arasında bu sözleşmelerden doğan ve konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık tahkimde çözülür.

Sık görülen sorunlar; tesisin geç devreye alınması, performans taahhütlerinin karşılanmaması, mücbir sebep, kur farkları ve teminat mektuplarının nakde çevrilmesidir.

Enerji piyasasını düzenleyen EPDK ve enerji politikasını belirleyen Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Ankara’dadır. İdari davalarda genel yetkili mahkeme, işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir; bu nedenle bu kurumların bireysel işlemlerine karşı davalar çoğunlukla Ankara İdare Mahkemelerinde görülür. Ülke çapında uygulanan yönetmeliklere ve düzenleyici işlemlere karşı davalar ise ilk derece mahkemesi sıfatıyla Danıştay’da açılır.

Dava dilekçesi çoğunlukla yürütmenin durdurulması talebiyle birlikte verilir. İdare mahkemesi kararlarına karşı istinaf incelemesini Ankara Bölge İdare Mahkemesi yapar; Danıştay’a temyiz yolu kanunda sayılan kararlar için açıktır. Şirketler arasındaki ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk başvurusu adliyedeki arabuluculuk bürosuna, dava ise sözleşmede başka bir yetki şartı yoksa genel kurallara göre yetkili asliye ticaret mahkemesine yapılır.